مزوزوئیک در ایران


مقدمه

مزوزوییک، به عنوان دومین ائون فانروزوییک، حدود 160 میلیون سال از تاریخ کره زمین (225 – 65 میلیون سال پیش) را به خود اختصاص می‎دهد. در این دوران، تحولات ژئودینامیکى کره زمین درخور توجه است، به گونه‎اى که مزوزوییک را دوران اشتقاق قاره‎ها و گسترش کف اقیانوس‎ها نام داده‎اند.

زمین ساخت صفحه ای

در میانه‎هاى تریاس، با نخستین اشتقاق گندوانا صفحة استرالیا – قطب جنوب، صفحه هند و ماداگاسکار از ابرقارة گندوانا جدا شده‎اند. در اشتقاق دوم گندوانا، که در ژوراسیک پایانى صورت گرفته، آفریقا و آمریکاى جنوبى از یکدیگر جدا شده‎اند که در اثر آن اقیانوس اطلس جنوبى پدیدار شده است (در زمان کرتاسه پایانى پهناى اطلس جنوبى 3000 کیلومتر بوده و در حال حاضر 5000 کیلومتر است و کماکان در حال گسترش است). گفتنى است که اقیانوس اطلس شمالى نیز از زمان کرتاسه پسین، میان دو قارة اروپا و آمریکاى شمالى شکل گرفته ولى در دوره ترشیرى کامل شده است.

جغرافیای دیرینه

بررسى جغرافیاى دیرینه مزوزوییک ایران در مکان، نشان می‎دهد که شرایط سکویى پالئوزوییک بى هیچ‎گونه رویداد زمین‎ساختى مهم تا تریاس میانى ادامه یافته است. از همین‎رو، سنگ‎هاى اوایل مزوزوییک ایران همچنان از نوع نزدیک قاره‎اى هستند که به جز نخلک و کپه‎داغ، کم و بیش در بیشتر نقاط ایران رخساره همسان دارند. در تریاس پسین، پس از رخداد زمین‎ساختى معادل سیمرین پیشین Early Cimmerian ، چهره حوضه‎هاى رسوبى ایران تغییر کرده و از این هنگام، حوضه‎هایى جداگانه شکل گرفته‎اند که شرایط جغرافیاى دیرینه و رسوبى آنها با حوضه‎هاى رسوبى مجاور متفاوت بوده است.
تصویر

حوضه های رسوبی

در یک نگاه کلى، می‎توان گفت که از تریاس پسین تا پایان مزوزوییک سه پهنه آبى مستقل دائمى و یا موقتى در ایران وجود ‎داشته است. در غرب – جنوب غربی ایران (زاگرس)، رخساره سنگى ردیف‎هاى پس از تریاس میانى – کرتاسه بالایى معرف نهشته‎هاى دریایى با ژرفاى متوسط و گاه عمیق‎اند که رخساره دریاى تتیس جوان را دارند. تفاوت رخساره سنگ‎هاى موردنظر با سایر نواحى ایران آن چنان است که وجود یک حوضه رسوبى از نوع تتیس جوان را در زاگرس مسجل می‎سازد. در گستره واقع در شمال شرقی زاگرس تا لبه جنوبى کپه‎داغ، نهشته‎هاى تریاس بالا – ژوراسیک میانى ردیف‎هاى شیلى، ماسه‎سنگى زغالدار و سنگ‎هاى ژوراسیک میانى – کرتاسه پایانى ردیف‎هاى مارنى و کربناتی‎اند که در محیط‎هاى دریایى با ژرفاى متوسط نهشته شده‎اند. ردیف‎هاى زغالدار یاد شده همسانى بسیار چشم‎گیر با سنگ‎هاى همزمان در آسیاى مرکزى (ترکمنستان، افغانستان و 000) دارند که نشانه یکپارچگى ایران مرکزىالبرز با آسیاى مرکزى و سرانجام گرفتن نهایى دریاى موسوم به تتیس کهن است. در شمال شرقی ایران (کپه‎داغ)، ترادف‎هاى لیاس – کرتاسه پایانى به گونه‎اى هستند که وجود یک حوضه رسوبى مستقل با رسوبگذارى به ظاهر پیوسته را تداعى می‎کنند. ولى، همسانى رخسارة سنگى و حتى گاهى، زیستى این ردیف‎ها با البرز و حتى ایران مرکزى به گونه‎اى است که وجود یک حوضه رسوبى مستقل را در پهنه کپه‎داغ پرسش‎آمیز می‎نماید، با این وجود در زمین‎شناسى ایران این پندار وجود دارد که در گستره زمانى مزوزوییک، کپه‎داغ حوضة رسوبى جداگانه‎اى بوده است، که این پندار نیاز به بازنگرى دارد.

حرکات تکتونیکی

افزون بر رخداد سیمرین پیشین ، جنبش‎هاى زمین‎ساختى سیمرین میانى (باژوسین – باتونین)، سیمرین پسین (کرتاسه آغازى)، فاز اتریشى و رخداد لارامین (کرتاسة پایانى) هریک به تنهایى بر جغرافیاى دیرینه و به ویژه تحولات زمین‎ساختى مزوزوییک ایران اثرگذار بوده‎اند نمونه‎هاى زیر نشانه‎هایى از پیامد رخدادهاى یاد شده بر ژئودینامیک ایران است.
تصویر

  • جدا شدن کامل صفحه ایران از صفحه زاگرس در آغاز تریاس پسین، همراه با تکوین دریاى تتیس جوان، در محل راندگى اصلى زاگرس.

  • حرکت صفحه ایران به سوى صفحه توران و برخورد این دو همراه با بسته شدن کامل تتیس کهن.

  • سرانجام گرفتن محیط‎هاى پلاتفرمى پالئوزوییک – تریاس میانى و شکل‎گیرى حوضه‎هاى رسوبى پیش‎بوم تریاس پسین – ژوراسیک میانی.

  • شکل‎گیرى اشتقاق‎هاى درون قاره‎اى از نوع تتیس جوان همراه با اقیانوس‎زایى در امتداد گسل‎هاىطولى و عمده ایران مرکزی.

  • بسته شدن سیستم‎هاى کافتى تتیس جوان در زمان کرتاسة پسین همراه با فرارانش مجموعه‎هاى افیولیتى ایران، به روى لبه ورق‎ها و یکى شدن دوباره صفحه زاگرس و صفحه ایران.

نکته‎هاى یاد شده نشان از آن دارد که بر خلاف آرامش نسبى پالئوزوییک، در زمان مزوزوییک پوسته ایرانزمین بسیار پویا و جنبا بوده است. ماگمازایى، دگرگونى، کافت‎زایى همراه با جدا شدن صفحات، تشکیل پوسته‎هاى اقیانوسى، همگرایى صفحه‎هاى جدا شده و یکى شدن دوباره آنها، گواه بر پویایى مزوزوییک صفحه ایران است.

مباحث مرتبط با عنوان:











تعداد بازدید ها: 18367