زون کپه داغ


مقدمه

پهنه رسوبى – ساختارى کپه‎داغ شامل کوه‎هاى هزار مسجد در شمال شرقی ایران است که در یک راستاى WNW تا ESE، از شرق دریاى خزر آغاز و پس از عبور از ترکمنستان و ایران، وارد خاک افغانستان می‎شود. در نتیجه، کپه‎داغ به عنوان یک میدان گازى بزرگ بین سه کشور ایران، ترکمنستان و افغانستان مشترک است. میدان‎هاى گازى بسیار عظیم خانگیران در ایران، دولت‎آباد – دونمز، شاتلیک، گازلى، بایران على و مهرى در ترکمنستان و گوگر در افغانستان، در این حوضه کشف شده‎اند .

از نگاه جغرافیایى و کوه‎نگارى، کپه‎داغ بخشى از ادامة شرقی کوه‎هاى البرز است، ولى ویژگی‎هاى زمین‎شناختى و ساختارى آن نسبت به نواحى مجاور متفاوت است .
مرز شمالى این پهنه با فلات توران، منطبق بر گسل عشق‎آباد است که روند N 310 درجه دارد. در باره مرز جنوبى کپه‎داغ، دیدگاه‎ها متفاوت است، ولى این مرز با رخنمون‎هاى ناپیوسته منشورهاى برافزاینده ‎تتیس کهن مشخص می‎شود که در شمال شرقی فریمان (سفیدسنگ) و جنوب غربی مشهد برونزد دارند.
تصویر

ژئومورفولوژی

از نگاه ریخت‎شناسى، کپه‎داغ منطقه‎اى کوهستانى است که فازهاى آلپ پایانى در شکل‎گیرى سیماى امروزى آن نقش اساسى داشته‎اند. ریخت‎شناسى منطقه، جوان است و توپوگرافى ناحیه، رابطه‎اى مستقیم با ساختارهاى زمین‎شناسى دارد. به طور معمول، تاقدیس‎ها ارتفاعات، و ناودیس‎ها دشت‎هاى میان‎کوهى را می‎سازند و سازندهاى کربناتى مزدوران (ژوراسیک بالایى) و تیرگان (کرتاسه پایینى) واحدهاى سیما ساز منطقه هستند. دشت‎هاى سرخس، گرگان، مشهد – قوچان و شیروان – بجنورد از نواحى فروافتاده کپه‎داغ‎اند.

ویژگیهای تکتونیکی-رسوبی

جدا از میدان‎هاى عظیم گازى، جاى گیرى پهنة کپه‎داغ در فصل مشترک دو ابرقارة اوراسیا و گندوانا سبب شده تا این پهنه مورد توجه خاص زمین‎شناسان باشد. گریسباخ (1881)، شرکت نفت امیرانین (1938)، کلاپ (1940)، گانسر (1951)،‌گُلدشمیت (1952)، پَرَن (1335)، انصارى (1340) و از 1341 به بعد افشار حرب، پژوهشگرانى هستند که به زمین‎شناسى کپه‎داغ پرداخته‎اند که از آن میان افشار حرب بیشترین سهم را دارد.

شرایط رسوبگذارى و رخدادهاى زمین‎ساختى حاکم بر پهنه کپه‎داغ شباهت به پهنه زاگرس دارد که از آن جمله می‎توان به زمان چین‎خوردگى نهایى، روند عمومى چین‎ها، نبود تکاپو‎هاى ماگمایى، یکسان بودن رژیم‎هاى فشارشى و 000 اشاره کرد.



موقعیت ساختارى کپه‎داغ

اگرچه در بسیارى از گزارش‎هاى زمین‎شناسى، کپه‎داغ را لبه جنوبى ورق توران و بخشى از ابرقاره اوراسیا دانسته‎اند، ولى در حال حاضر در بارة جایگاه این پهنه دو دیدگاه متفاوت زیر وجود دارد.

الف) نظریة اوراسیایى: بر پایه این نظریه که طرفداران فراوان دارد، در ناحیة آق‎دربند نهشته‎هاى لیاس با دگرشیبى آشکار بر روى ردیفى از نهشته‎هاى آذرآوارى با ساخت پیچیده و به سن تریاس میانى – بالایى جاى دارند. ردیف‎هاى تریاس میانى – بالایى، خود بر روى ضخامت زیادى از آواری‎هاى سُرخ‎رنگ نشسته‎اند که ظاهرى شبیه به مولاس‎هاى پرمین بالایى – تریاس زیرین فلات توران دارند و به طور دگرشیب، پی‎سنگ هرسی‎نین را می‎پوشانند و با رخساره‎هاى کربناتى – سکوى دیگر نواحى ایران تفاوت‎ دارند. بدین‎سان، این گروه از زمین‎شناسان، کپه‎داغ را بخشى از ابرقاره اوراسیا و سنگ‎هاى اولترامافیک ناحیه مشهد را بقایاى اقیانوسى می‎دانند که دو صفحه توران (اوراسیا) و ایران (گندوانا) را از یکدیگر جدا و به سوى شرق، در امتداد گسل هرات، تا هندوکش ادامه داشته است.
تصویر

ب) نظریة گندوانایى: بر خلاف طرفداران نظریة اوراسیایى، افتخارنژاد (1370) سنگ‎هاى پرکامبرین پسین – پالئوزوییک ناحیه رباط قره‎بیل را همسان سنگ نهشته‎هاى همزمان در ایران مرکزى و البرز شرقی می‎داند و بر این باور است که سکوى اپى کاتانگایى پالئوزوییک صفحة ایران در سرتاسر و یا بخشى از کوه‎هاى کپه‎داغ وجود دارد. در ضمن رخسارة سنگ‎هاى دونین و کربنیفر پنجره فرسایشى آق‎دربند را همسان سازندهاى جیرود و مبارک البرز مرکزى می‎داند و بدین‎سان نتیجه می‎گیرد که پی‎سنگ پهنه کپه‎داغ متعلق به هرسی‎نین توران (اوراسیا) نیست، بلکه دنباله‎اى از پی‎سنگ آفریقا – عربستان است و لذا مرز میان سکوى ایران و پهنه هرسی‎نین توران را در شمال کوه‎هاى کپه‎داغ و در خارج از ایران می‎داند.

جدا از دو نظریة اوراسیایى و گندوانایى، وجود توربیدیت‎هاى دانه ریز، رادیولاریت ، چرت ، روانه‎هاى بالشى و سنگ‎هاى اولترامافیک شرق روستاى سفیدسنگ واقع در جنوب شرقی مشهد، به سن پرمین پسین و گاهى پرمین میانى، نشان می‎دهد که در اواخر کربنیفر و اوایل پرمین، در بخش شمال خاورى ایران، یک کافت درون قاره‎اى به وجود آمده و دست کم از آن زمان به بعد، کپه‎داغ به عنوان یک حوضه رسوبى مستقل، شرایط رسوبى و زمین‎ساختى ناهمسانى با ایران مرکزى و البرز خاورى داشته است.

مقالات مرتبط با عنوان:








تعداد بازدید ها: 33144