این نوع دگرگونی در سنگهایی صورت می‌گیرد که در مجاورت توده‌های آذرین درونی یا بیرونی گرم شده اند. تغییرات دگرگونی بوسیله گرما و مواد مشتق شده از ماگما و گاهی اوقات بوسیله دگرشکلی مرتبط یا جایگزینی توده‌های نفوذی تحت تاثیر قرار گرفته‌اند. منطقه‌ای که در آن دگرگونی مجاورتی صورت گرفته ، هاله مجاورتی نامیده می‌شود. پهنای هاله‌های دگرگونی مجاورتی متغیر است ولی غالبا در حدود چند متر تا چند کیلومتر می‌باشد.

عوامل موثر در دگرگونی مجاورتی

در این نوع دگرگونی دما نقش اساسی دارد ولی ترکیب شیمیایی توده نفوذی و سنگهای در بر گیرنده و نوع سیالاتی که از ماگما متصاعد می‌شود هم باید مد نظر باشد. به همین دلیل منطقه دگرگون شده که به آن هاله دگرگونی هم می‌گویند از نظر بافت و ترکیب کانی شناسی حالت منطقه‌ای داشته و در هر منطقه کانیهای خاصی دیده می‌شود. پهنای هاله‌ها هم به حجم ، ماهیت ، عمق نفوذ توده ماگمایی و به خواص سنگهای میزبان ، خصوصا مقدار سیالات و تراوایی آنها بستگی دارد.

یک توده ماگمایی با حجم بیشتر ، نسبت به یک توده ماگمایی با حجم کمتر ، حاوی گرمای بیشتری است، بنابراین افزایش دما در سنگهای در بر گیرنده به انجام واکنشهایی بین کانیها منجر می‌شود. سنگهای مجاور دایکهای کوچک ، سیلها و یا روانه‌های گدازه ، فاقد دگرگونی قابل ملاحظه‌ای هستند، در حالیکه توده‌های بزرگتر سنگهای آذرین دارای هاله های درخور توجهی از سنگهای دگرگونی مجاورتی می‌باشند.

سنگهای دگرگونی مجاورتی

در این دگرگونی ، سنگهای حاصل ، هورنفلس‌ها و در صورتی که ترکیب سنگ میزبان مناسب باشد، شیت‌های لکه‌دار بوجود می‌آید.

هورنفلس

هورنفلس‌ها سنگهای سخت ، دانه ریز ، متراکم با شکستگی صدفی بوده و از دگرگونی مجاورتی بسیاری از سنگها بوجود می‌آیند. انواع هورنفلس‌ها به درجه حرارت توده‌های نفوذی و فاصله‌ای که نسبت به آن داشته باشد، وابسته است.

شیت‌های لکه‌دار

گاهی درجه حرارت در مجاورت توده‌های نفوذی زیاد بوده و رخساره پیروکسن هورنفلس بوجود می‌آید. مسلما هر قدر از محل تماس دور شویم درجه حرارت کمتر شده و رخساره هورنبلند هورنفلس و در بخش خارجی ، سنگهای دگرگونی در رخساره اپیدوت - آلبیت هورنفلس ظاهر می‌شوند. در حالت اخیر سنگهای دگرگونی به صورت شیت‌های لکه‌دار دیده می‌شوند که مجموعه درشتی از کانیهای جدید بوجود می‌آید که در آن می‌توان آثار و بقایای سنگ مادر را مشاهده نمود.

مکانیسم دگرگونی مجاورتی

هنگامی که سنگهای رسوبی در مجاورت گرمای گدازه‌ای آتشفشانی قرار گیرند ابتدا آب از دست داده و تدریجا پخته می‌شوند و شبیه آجر می‌گردند. در فاصله کمی زیادتر از توده مذاب ، تدریجا حالت پختگی محو می‌شود. مثلا در پلور ، گدازه‌های آتشفشان دماوند ، روی خاکهای موجود در سطح سنگهای آهکی سازنده لار تاثیر گذاشته و در حدود 20 تا 40 سانتیمتر خاک را به رنگ قرمز آجری در آورده است. تاثیر گدازه بر سنگهای آذرین) و دگرگونی چندان زیاد نیست.

چنانکه قطعات گرانیت یا گنیس‌هایی که در داخل توده مذاب بازالتی افتاده‌اند، بیوتیت‌های آنها سوخته و از بین رفته، فلدسپاتهای آن سست و پوک شده و در مجموع سنگ استحکام خود را از دست می‌دهد، مانند آنکلاوهای گنیسی در داخل بمب‌های آتشفشانی گدازه‌های قروه. بالعکس ضخامت هاله دگرگونی در مجاورت مواد مذاب درونی زیادتر و درحدود چند صد متر و استثنائاً ممکن است به یک یا دو کیلومتر برسد. ضخامت هاله دگرگونی در سنگهای پلیتی و آهکی زیادتر از لایه‌های ماسه سنگی و در سنگهای ماگمایی به حداقل می‌رسد.

مباحث مرتبط با عنوان

• دگرگونی ناحیه‌ای
• دگرگونی تدفینی
• رخساره پرهنیت - پومپله ایت
• رخساره دگرگونی ناحیه‌ای
• رخساره دگرگونی تدفینی
• رخساره دگرگونی مجاورتی
• رخساره زئولیتی
• شیت‌های لکه‌دار
• هاله دگرگونی